مسجد جامع ساوه

بر اساس مطالعات صورت گرفته ، ساختمان خشتی و گلی که به شکل متقاطع در ضلع جنوبی مسجد قرار دارد در روزگاران قدیم آتشکده بوده است. موارد متعددی وجود دارد که ایرانیان قدیم که در قبل از اسلام مذهب زرتشتی داشته اند با ورود اسلام به سرزمین آنان جهت حفظ بناهای مقدس خود بسیاری از این اماکن را تغییر نام داده اند. در همین زمینه آقای مرتضی سیفی تفرشی در کتاب مروری بر جغرافیای ساوه چنین آورده است «در قسمت وسطی و محل ساختمان صلیبی چشمه پوشی است به صورت هشت ضلعی مختلف الاضلاع به دهانه 5/4 × 5/8 متر و ارتفاع 9 متر که روی آن باز است و سبک ساختمان آن به آتشکده می ماند در نقطه مرکز آن کانون آتش دارای کانال های هواکش و زیر زمینی در چهار بوده و مدخلی از شاه نشین جنوبی، محلی که محراب سازی شده و نشیمن گاهی برای شاه نشین های شرقی و غربی ویژه مغان و آسایشگاهی برای شاه نشین شمالی جهت آتش افروزان بوده است و اینک درگاه ورودی آن از جنوب قابل تشخیص است که جلوی آن را مسدود ساخته اند ».

یک گنبد، دو ایوان، شبستانهایی در ضلع جنوبی، غربی و شرقی، مناره، صحن و حیاط و دو محراب با ارزش متعلق به دوره سلجوقی و صفوی است.

گنبد فیروزه ای مسجد جامع تقریباً از تمام نقاط شهر ساوه قابل دید بوده و همانند نگینی ریبا در دل این شهر باستانی ایران می درخشد. ارتفاع گنبد حدود 16 متر و قطر آن حدود 14 متر می باشد. ساق گنبد حدود 4 متر ارتفاع دارد که دور تا دور آن به خط بسم الله الرحمن الرحیم، لااله الا الله و علیه و توکلت و هو رب العرش العظیم را بر روی کاشیهای فیروزه ای آن آراسته اند. در بخش انتهایی این ساقبند در نواری بسیار زیبا به عرض 10 سانتیمتر با خظ کوفی عبارت لااله الاالله، محمد رسول الله، علی ولی الله بر روی کاشی معرق آورده شده است که کارشناسان معتقدند این بخش از تزئینات متعلق به دوره حکومت صفویه و اوج ترویج مذهب تشیع در ایران بوده است.

  دو ایوان بزرگ مسجد در ضلع جنوبی و غربی حیاط مسجد واقع شده است. نمای بیرونی ایوانها با آجر و به طرز ماهرانه ای تزئین شده است. در اطراف دو ایوان، شبستان ها و حجره هایی جهت عبادت و استراحت ساخته شده است. این شبستان ها بوسیله دهلیزها و راهروهای بزرگی به یکدیگر ارتباط دارند. هر راهرو 50/3 متر عرض و حدود 20 متر طول دارد. تمامی کف آن با آجرهای چهار گوش پوشیده شده است. همچنین حوض بزرگی در وسط صحن مسجد تعبیه شده است. راه ورودی به پشت بام مسجد از طریق راه پله کوچک و باریکی که در سمت راست ایوان ضلع غربی قرار دارد انجام می شود. سقف شبستانها و راهروها گنبدی شکل بوده و پوشش بیرونی آنها کاه و گل می باشد.

دو محراب باقیمانده در مسجد متعلق به دوره سلجوقی و دوره صفویه است. این محراب ها با کتیبه های بسیار زیبا با خط ثلث و کوفی تزئین شده اند. آیاتی از سوره های شریفه قدر، اخلاص و جمعه در این محرابها گچبری شده است. محراب متعلق به دوره سلجوقیان با گذشت زمان دچار آسیب هایی شده است ولی محراب باقیمانده از دوره صفویه تقریباً سالم و دست نخورده است. تمامی پایه ستونهای زیر گنبد و شبستان اصلی بوسیله کاشیهای معرق منقوش به آیات قرآنی آراسته شده بوده اند که هم اکنون باقایای آن موجود است.

در بیرون از چهار دیواری مسجد و در ضلع شمال شرقی، مناره با عظمت مسجد پابرجاست این مناره که هم اکنون حدود 14 ممتر ارتفاع و حدود 50/3 متر قطر دارد از شاهکارهای هنر معماری و کاربرد آجر در دوره سلجوقی است. باستان شناسان قدمت این مناره را بیش از بنای مسجد جامع می دانند و معتقدند که بنای مناره مستقل از مسجد جامع ساخته شده است.

نقوش و اشکال هندسی بکار رفته در ساخت مناره حکایت از مهارت ویژه معماران اسلامی در استفاده از آجردر دو دوران غزنویان و سلجوقیان دارد.

بقایای دیوارهای گلی که در فاصله حدود یکصدمتری ضلع جنوبی مسجد قرار دارد، نشانگر این موضوع است که در اطراف مسجد بناهای متعدد دیگری بوده که توسط این دیواره و حصارها احاطه شده بودند.

طبق کتیبه موجود که به زبان عربی بر سر در مسجد نقش بسته است، بنای مسجد جامع در زمان شاه اسماعیل صفوی در سال 924 هجری قمری مرمت شده است. این مجموعه به شماره 156 و 157 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

این مسجد هم اکنون در جنوب شرقی شهر ساوه قرار گرفته و در تمام ایام سال پذیرای گردشگران داخلی و خارجی می باشد.

 مسجد سرخ ساوه

در مجموعه بافت قدیمی شهر ساوه و در انتهای بازار، مسجد سرخ ساوه و همچنین بنای تاریخی چهار سوق که هم اکنون به صورت موزه در آمده است قرار دارد. در گذشته ادامه بازار به مسجد متصل بوده که بعدها به میدان تبدیل شده است. مسجد سرخ یا مسجد میدان که در ضلع شمالی میدان انقلاب واقع شده متعلق به دوره حکومت سلجوقیان بر ایران می باشد. این بنا از یک گنبد آجری ساده، ایوان بزرگ ورودی، مناره آجری، دالان ورودی، سه رواق و صحن نسبتاً بزرگی تشکیل شده است. در داخل مسجد، محراب بسیار با ارزشی متعلق به دوره سلجوقی با چند کتیبه گچبری با خط ثلث و کوفی سفید و اوخرایی رنگ تزئین گردیده است. مورخان علت نامگذاری این مکان را به نام مسجد سرخ به دلیل رنگهای قرمزی است که در تزئینات مسجد و کتیبه های آن به کار رفته است.

از دیگر آثار و بناهای مهم این مسجد می توان به مناره آجری مسجد اشاره نمود که تماماً با آجر و آیات قرآنی آراسته شده است. تاریخ ثبت شده بر روی این مناره سال 453 هجری قمری را نشان می دهد. در ضلع غربی صحن مسجد، ایوان مرتفع آجری قرار دارد که در جوانب آن حجره هایی در سه طبقه ساخته شده است. نقل نموده اند که از داخل این مسجد مردم توسط، راهروها و تونلهای زیر زمینی به خارج از شهر راه داشته اند.

این مسجد به شماره 155 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.

 امامزاده سید اسحاق :

بنای امامزاده سید اسحاق در شرق ساوه در ابتدای جاده آسفالته به قم قرار دارد . در این امامزاده سلطان سید اسحاق از نوادگان امام موسی کاظم (ع) مدفون می باشد . بنای فوق دارای بقعه ای برج مانند است و سبک ساختمان آن مانند بناهای عصر سلجوقیان در نیمه قرن هفتم است و در عصر صفویه نقشه گنبد به صورت کنونی درآمده و قاعده گنبد از داخل و خارج برجی و در گاه های آن تنگ و کوتاه است ، اهمیت این بنا به علت آجرها و کاشی های فیروزه ای روی مقبره است که دارای خطوط بسیار زیباست . در میان بقعه امامزاده ضریحی است چوبی و مشبک و درون مرقدی است از پنج جهت آراسته به کاشی های خشتی مربع مستطیل که دارای ارزش تاریخی است .

 بقعه پیغمبر اشموئیل نبی الله

در شمال غرب شهرستان ساوه و در حد فاصل شهر مامونیه و رازقان بقعه اشموئیل پیامبر در ممنطقه کوهستانی و ییلاقی شاه پسند واقع شده است. بنای بقعه در دامنه کوه و بر روی تپه ای در اوایل قرن هشتم هجری قمری ساخته شده است. در کنار بقعه آبادی بوده که هم اکنون بقایای آن موجود است. مجموعه بقعه از یک ایوان ورودی به ابعاد 7×5 متر و با ارتفاع حدود 6 متر، روضه به مساحت حدود 60 متر مربع، گنبدی به ارتفاع حدود 8 متر، چشمه آب، سکوهای استراحت و درختان و باغات اطراف تشکیل شده است. بنای بقعه تماماً از آجر و گچ و مصالح سنگ و سیمان ساخته شده است. ضریح مشبکی از چوب و فلز بر روی مقبره آن حضرت نصب گردیده است. این بقعه درتاریخ 14/7/1354 در فهرست آثار ملی به شماره 1181 به ثبت رسیده است.

 تکیه باغ شیخ

در روستا باغ شبخ شهر ساوه مجموعه تکیه حسین خوزو آب انبار باغ شیخ وجود دارد که در اوایل دوره قاجاریه ساخته شده و در مراسم عزاداری ها و ایام محرم مورد استفاده قرار می گیرد. این تکیه در مساحتی حدود 500 متر مربع ازدو بخش سرباز و سرپوشیده با ستون های آجری بزرگ ساخته شده است. در وسط تکیه سکویی بزرگی به ارتفاع حدود 1 متر از کف تکیه ایجاد شده که دور تا دور سکو را حجره هایی بدون دیوار با طاق آجری در بر گرفته که سقف طاق ها با آجرهای رنگین تزئین شده است.

در ایام زمستان و زمان بارندگی فضای سرباز تکیه با چادر پوشیده می شود. در جنب تکیه آب انبار بزرگ عبدالغفار خان باغ شیخ ساخته شده که قدمت آن برابر قدمت تکیه می باشد. آب انبار دارای ایوان ورودی بزرگی به ارتفاع حدود 10 متر بوده و سقف آن با گچ بریهای مقرنس به طور زیبایی آراسته شده است. در ضلع غربی دیوار آب انبار لوحی نصب شده که تاریخ و متولی آن را نوشته است.