محدوده شهرستان خمین امروزی ، در گذشته جزئی از ناحیه پهناور بلاد جبال (عراق عجم ) بوده که در طول تاریخ نامهای گوناگونی به خود گرفته است . «یونانیان آن را مدیا می گفتند » چه آنجا سرزمین ماد بوده است . در متون جغرافیای اسلامی به نامهای کوهستان ، جبال ، جبل ، قهستان ، قوهستان و بالاخره عراق عجم نامیده شده است . بعد ها قسمت وسیعی از عراق عجم را تیمره نام نهادند و سپس تیمره به تیمره علیا و تیمره سفلی تقسیم شد که تیمره علیا ، محدوده کنونی شهرستان خمین بوده است . از منابع محدود چنین بر می آید که شهرت تیمره و خمین پیش از اسلام و قرون اولیه اسلامی بیش از دوره های بعد بوده است و آخرین منابعی که در آن از تیمره نام برده شده مربوط به قرن پنجم و هفتم هجری است و پس از آن تا چهارصد سال منابعی که روشنگر وضعیت ناحیه باشد در دست نیست . لیکن در کتاب نزهت القلوب مربوط به قرن هشتم هجری از ویژگی های ناحیه فوق سخن به میان آمده که نشان می دهد به احتمال زیاد نام تیمره در زمان تألیف به « کمره » تبدیل یافته و گلپایگانی ها آن را کمردی خوانده اند . نام « خمین » در منابع به صورت خمهین ، حمهین ، خهبین ، خماهین آمده است و برای اولین بار در کتاب تاریخ پیامبران و شاهان که هزار سال پیش نگاشته شده به نام خیمن اشاره شده است .
بیت امام خمینی (ره)
از دیگر مکان ها و منازل مقدس و مورد ادب و احترام مردم ایران بویژه استان مرکزی منزلی است که حضرت امام خمینی (ره) رهبر کبیر انقلاب اسلامی ایران در آن متولد شده، زندگی نموده و بنا و چهار چوب شکل گیری انقلاب اسلامی ایران را در اندیشه خود پرورانده است.
بیت پدری امام (ره) از جمله محدود منازل قدیمی ایران است که از 4 حیاط برخوردار بوده است. اتاق های زمستان نشین و تابستان نشین، آشپزخانه، تالار، شبستان، گلخانه، جلو خان، برج، انبار، باربند، طویله، آبنما، باغچه، هشتی و راهرو، از جمله بناهای ساخته شده در این مجموعه است. هر یک از 4 حیاط با اتاق های اطراف آن کاربردی خاص داشته است. چنانکه از حیاط بیرونی برای تدریس و جلسه های گفتگو در مورد مباحث دینی استفاده می شده و از حیاط اندرونی برای زندگی خانواده مرحوم حاج شیخ مصطفی پدر امام خمینی (ره) استفاده می شده است. حضرت امام در یکی از اتاق های حیاط ورودی نیستان متولد شده است. این مجموعه در تاریخ 9/1/1378 به شماره 2295 در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده است.
سنگ نگاره ها
تنگ غرقاب – قیدو در کنار رودخانه گلپایگان در شرق شهرستان خمین و روستای فرنق، آشنا خور، هاجیله رضا آباد، نور آباد و نصر آباد و آشمسیان در اطراف رودخانه خمین و کنار سد جباده از جمله مهمترین مراکزی است که دارای بیشترین سنگ نگاره می باشد.
دکتر مرتضی فرهادی در کتاب موزه هایی در باد تعداد سنگ نگاره های موجود در تنگ غرقاب قیدو و همچنین سرشاخه های رودخانه خمین و گلپایگان را بالغ بر 25 تا 30 هزار عدد برآورد نموده است.
عمده نگاره ها مربوط به جانوران بویژه بز کوهی و شکار آنان توسط انسان است. در این نگاره ها ابزار اصلی شکار انسان تیر و کمان و نیزه بوده است. با بررسی های صورت گرفته، تصاویر پستانداری همانند بزکوهی، قوچ، پلنگ، گرگ، گوزن، شیر، گراز، آهو، گورخر، شتر و پرنده گانی همانند کبک، بوقلمون، هد هد و درنا، بیشترین نگاره ها را تشکیل می دهد. شکار با چماق ، کمند، چنگک تصاویر شکارچیان سوار بر اسب، رقصهای جادویی، زنان باردار و زایش آدمی، نبردهای پهلوانی و جنگ های تن به تن از دیگر تصاویر قابل توجه می باشد.
از دیگر سنگ نگاره های موجود در منطقه می توان به سنگ نبشته ها و کتیبه های تنگ غرقاب در صخره کتیبه دار و چم اسبه اشاره نمود که نشانگر شروع کتابت و استفاده از حروف و اشکال برای نگارش است.
جناب آقای محمد ناصری فرد ، پژوهشگر کوفق و ارزنده سنگ نگاره ها را اینچنین معرفی می کند:
موزه های سنگی ، هنرهای صخره ای(سنگ نگاره های ایران)سنگ نگاره ها یا هنرهای صخره ای کهن ترین آثارتاریخی و هنری بجامانده از بشر هستند. به تعبیری بستربوجود آمدن حروف رمزی ، خط ، تبادل پیام ، زبان ، تاریخ ،اسطوره ها، هنر و فرهنگ از سنگ نگاره هاست وآنها از بهترین ابزارهای رمزگشایی ماقبل تاریخ هستند، تعداد آنها فقط در یک منطقه محدود در ایران (خمین) به بیش از 21 هزار مورد می رسد که عمر بعضی از آنها به چهل هزار سالPrehistoric) ) می رسد1 و بشرتا کنون موفق به کشف هیچ پدیده تاریخی و هنری بدین قدمت نشده است. سنگ نگاره یا هنر صخره ای چیست؟به زبان ساده به هرتصویر و نگارشی بر روی سنگ، سنگ نگاره یا هنر صخره ای می گویند. اگراین نوشته ها یا نقاشی ها، برروی سنگ با رنگ یا امثال آن باشد به آنها ((Pictographs)) و اگر نقوش یا نوشته ها ازطریق کنده کاری ها (حک یا حجاری مثبت یا منفی - توضیح: در حکاکی مثبت نوشتار برجسته است و در حکاکی منفی نوشتار فرورفته و خالی است ) بر روی سنگ ها انجام شده باشد به آنها ((Petroglyphs.petrographs)) می گویند. اغلب در درون غارهای قدیمی از نقاشی یا نوشته های با رنگ استفاده شده ((Pictographs )) که عموماً عمر آنها در برابر عوامل طبیعی بسیار کوتاه است و علت ماندگاری آنها از هزاران سال قبل تا کنون در دسترس نبودن و محفوظ بودن آنها در برابرعوامل طبیعی بوده است. اما سنگ نگاره های کنده کاری شده ( Petroglyphs ) علاوه بر اینکه در غارها کشف شده اند، در محوطه های باز و بیرون غار ها نیز وجود دارند. قسمت اعظم سنگ نگاره های محیط های باز در برابر عوامل طبیعی مثل سرما ، گرما ، باد ، باران و یخ زدگی از بین رفته اند ومی روند. از طرف دیگر متاسفانه به علت عدم آگاهی مردم نیز تعداد بسیار زیادی از آنها تخریب و نابود شده است. (در احداث راه ها ومعادن سنگ ) بعضاً در یک پروژه جاده سازی شاهد از بین رفتن تعداد زیادی ازآنهابوده ایم. سال یابی سنگ نگاره های ایران از دیدگاه صاحب نظران متفاوت است. به نظر تعدادی از آنان قدمت بعضی از سنگ نگاره های ایران به پنج تا چهل هزارسال هم میرسد، این سال یابی ها اکثراً از طریق کارکردهای مقایسه ای بوده واز رویکردهای علمی نوین ( ریزفرسایش و رادیوکربن) کمتر بهره گیری شده است. نقوشی که بر دیواره سنگی کوه ها و دره ها دیده می شود. برای زیست شناسان، تاریخ دانان ، جامعه شناسان ، مردم شناسان ، باستان شناسان ، نماد شناسان ، دوستداران اسطوره ها ، تاریخ فرهنگ، تاریخ زبان و هنرهای تاریخی وتزیینی بسیار جالب و دیدنی می تواند باشد. این که چرا تقربیاً 90 درصد نقوش سنگ نگاره ها ی ایران بزکوهی است، قسمت اصلی آن به، اسطوره ها، فرهنگ، دین و اعتقادات مردم باستان ایران زمین مربوط می شود.(هزاره های قبل از تاریخ ) این محوطه ها با نقوشی که ذکر شد، واقعاً موزه های سنگی، هنرهای صخره ای هستند که هر بیننده با ذوقی را بشدت تحت تاثیر قرارمی دهند.براستی چگونه در زمانی که افراد بعضاً سواد خواندن و نوشتن نداشته اند، چنین با دقت و ظرافت هنر آفریده اند.مطالعه برروی سنگ نگاره ها نیازمند کمک مجموعه ای ازعلوم نوین و خاص است. علومی نظیر مردم شناسی، باستان شناسی، تاریخ، نماد شناسی، هنرهای تزیینی، اسطوره شناسی، علم شیمی(رطوبت ، دما،PH) (تحلیل ریزفرسایش) ودیگر علوم. یک علم به تنهایی قادر به مطالعه برروی آنها نیست. چون یک سنگ نگاره مجموعه ای از علوم ذکر شده را درخود جای داده است . برای درک و شناخت آنها الزاماً می بایست از همه علوم مذکور وصاحب نظران آن رشته ها به طور سیستمی کمک گرفت.مکان یابی و مکان نمایی سنگ نگاره ها در ایران گام نخست و مبنایی جهت مطالعه ومعرفی این نماد های تاریخی و هنری ملی ایرانیان است (این درصورتی است که بعضی ملل جهان سالیانه تورهای بی شماری را برای دیدن سنگ نگاره ها تدارک می بینند و بعضی کشورهای میزبان ضمن انتقال فرهنگ خود، برابر فروش چندین چاه نفت در آمد دارند). ما در آینده نزدیک ناگزیر خواهیم بود که از ابعاد مختلف این ارزش های تاریخی و هنری را به صاحب نظران ، متخصصان و کلیه مردم ایران و جهان جهت پژوهش، تحقیق وآشنایی آنان معرفی نماییم تا ضمن معرفی آثار هنری بجا مانده از نیکانمان ، مردم ما نیز از مترتبات آنها منتفع شوند. هنر صخره ای، نمونه ای مشخص از یک هنر جهانی است، که بیشترین سابقه را بین هنرهای شناخته شده دیگر دنیا داراست. این هنر از جمله مهم ترین شاخه های هنرهای تجسمی است. زیرا نه تنها نخستین جلوه های شناخته شده از حساسیت هنری و زیبا شناختی اجداد دور انسان را در بسیاری از نقاط جهان به نمایش می گذارد، بلکه یکی از رایج ترین شیوه های بیان پیامها و فرهنگ انسان است. نیاکان ما باورها ، ایده ها و تقدس های خود را در زیستگاه ها و بعضاً روی ظروف و لوازم زندگی خود (سفال ها ،سنگ نگاره ها،سنجاق های سینه ) تصویر و حک می کرده اند. این نقوش و تصاویر بیان کننده پیام های گوناگونی هستند که انسان های حکاک و نقاش هنرمندانه ایده پردازی کرده اند به شکلی که امروز آن نقوش و تصاویر با صاحب نظران و اهل فن خود سخن می گویند و صاحب نظران درکنار آنها احساس لذت می کنند. این هنر آفرینی ها در گذشته اکثر ملل دنیا وجودداشته است . برای مثال ما نقوش بزکوهی را دراقلیم های گوناگون می توانیم مشاهده کنیم. ایران ، پاکستان، قزاقستان، ارمنستان، قرقیزستان،افغانستان، جمهوری آذربایجان،ترکیه ، یمن ، مصر ، عربستان ، حتی کالیفرنیای ، آروزونا ، کلرادو در امریکا، باتوجه به اینکه سبک طراحی آنها باهم تفاوت دارد. لکن همه آنها در یک اصل، شباهت بی تردید دارند . پیام و هنر صخره ای. وقتی سنگ نگاره های دنیا را مورد تعمق قرارمی دهیم ، به راحتی متوجه تفاوت هنر موجود در سنگ نگاره های ایران، با دیگر ملل می شویم . برای مثال بعضی سنگ نگاره های ایران با تصاویر روی سفالها و ابزار زندگی نیاکان ما در پیش از تاریخ رابطه و پیام مشترک دارند. 90 درصد نقوش سنگ نگاره های موجود در ایران نقش بزکوهی با شاخ های بلند سمبلیک است که نشان و پیام آن (آب ، باران ، فراوانی نعمت ، نگهبانی ماه ، نگهبان و ناجی مشی و مشیانه ) است واین ارتباط پیامی و کلامی مشترک برروی سفال ها نیز از اعصار کهن بر جا مانده است . تصاویر بزکوهی برروی سفال ها و نقوش آنها بر سنگ های سخت کوه ها با شاخ های سمبلیک، جداً تحسین بر انگیز است. چقدر هنرمندانه بدایع آفریده اند . بجز چند کشور همسایه در هیچ کدام از ملل دنیا نمی توان نمونه هایی مشابه آنها را پیدا کرد. از همه مهمتر ارتباط نقوش دیواره های سنگی کوه ها و تصاویر روی سفال ها با اسطوره ها و داستان های کهن چندین هزار ساله ایران زمین است .قدمت و تنوع سنگ نگاره ها در ایران متنوع و بسیار زیاد است. هرجا که زیستگاهی بوده بی تردید آثاری از حیات پر احساس و هنرمندانه آنها قابل کشف و رویت است .(سفال های برجا مانده، نقوش سنگ نگاره ها) این نشانه ها خود نمادی ازسیر زندگی و احساسات قوی آن ملت نسبت به پدیده های فرهنگی بوده است. نکته جالب توجه اینکه، نیاکان ما با این نمادهای ساده که از خود به یادگار گذاشته اند تا وقتی انسان حیات دارد سخن می گویند. این نشان از عظمت ملت ها دارد که زمان قادر به استهلاک آنها نیست.حاصل حیات و عظمت انسان ها آثار و بدایع آنهاست. که نیاکان ما به شایستگی از عهده آن برآمده اند. براستی ما برای آیندگان چه اثری از خود به یادگار گذاشته ایم !؟ همه انسان ها بدور از تاثیر حاکمیت ها و ایدئولوژی ها، براساس فطرت پاک الهی خود شبیه به هم فکر می کنند ومی اندیشند. حتی اگر کنارهم نباشند(هزاران کیلومتر فاصله بین قاره ای ) و در یک زمان نباشند.(هزاران سال تفاوت در دوره زندگی) این اصلی است که زمان و مکان در مقابل آن رنگ می بازد. آثار بسیار متنوع و فوق العاده جالبی از این هنر ها در سرتاسر ایران شناسایی شده است مثال : بیرجند (لاخ مزار) ، خراسان (نهبندان)، یزد (ارنان) ، سیستان و بلوچستان ( نیک شهر و سراوان)، اصفهان (غرقاب و کوچری گلپایگان و ویست خوانسار) ، لرستان (همیان کوهدشت ، خمه الیگودرز، میهد بروجرد)، اراک (ابراهیم آباد ،یساول کمیجان، احمد آباد خنداب، زاغر تفرش و خمین)، همدان ( دره شهرستانه الوند ، دره گنجنامه، مهرآباد و خوشیجان ملایر ) کرمان(میمند و شاه فیروز)، آذربایجان شرقی ( ارسباران) ، کردستان (دهگلان و سارال) ، تهران (روستای دولت آباد شهریارکوه کفترلو) قم ( کهک ) .موضوع اصلی در این حرکت معرفی و بررسی نقوش حکاکی شده ای است که غالباً در مناطق کوهستانی دره ها وکنار رودخانه ها بر روی صخره ها و پناهگاه های طبیعی از دوره های متفاوت و زمان های بسیار دور بر جای مانده است. این نقوش عمدتاً به تصاویر حیوانات وانسان در حالت های ویژه و هم چنین نقوش نمادین تعلق دارند که در مجموعه هایی کاملاً مجزا از یکدیگر به صورت سنگ نگاره در مناطق مختلف پراکنده اند. پراکندگی این مجموعه ها، ظاهراً تنها به مناطق محوطه ایران محدود نمی شود، زیرا نمونه های مشابه این سنگ نگاره ها با مضمون های کاملاً قابل مقایسه با کشور های آسیا ( جمهوری های ارمنستان، گرجستان ، آذربایجان، پاکستان و افغانستان) اروپا، امریکای مرکزی و شمالی، افریقا و استرالیا شناسایی شده است که خود می تواند اطلاعات مطمئنی را دربارة وجود یک نوع روابط فرهنگی تنگاتنگ در گذشته در اختیار ما بگذارد. فرضیة اصلی در این پژوهش نشأت گرفته از همین مشابهت های تعجب بر انگیز و بدون تردید و معنی دار است که در مضامین بکار رفته در سرتاسر مناطق مورد اشاره دیده می شود. وجود چشمگیر سنگ نگاره های منقوش به نقوش انسانی، جانوری و نماد ها در سرتاسر منطقه ایران، و مشابهت هایی که با نمونه های موجود در کشور های همسایه و دیگر کشور های جهان دارند، به ما کمک می کنند تا بتوانیم محدودة حوزة فرهنگی ملل باستان را در دوره های مختلف از تاریخ تخمین و مطالعه نماییم. به نظر نگارنده حاصل بررسی سنگ نگاره های ایران و دنیا یک پیام واضح داشت و آن وجود یک وحدت رویه تکاملی درکل انسان ها در گذشته است که درجریان زندگی خود از آن خود آگاه یا نا خود آگاه پیروی و گذر کرده اند. امید است همچنانکه نیاکان ما در گذشته های بسیار دور در جای جای این کره خاکی بدور از هر نژاد، فرهنگ و مرز جغرافیایی مثل هم بر سنگ های سخت هنر های لطیف و حیرت آور آفریدند ، ماهم امروز دانسته و با آگاهی هنر دوست داشتن و مهر ورزیدن به یک دیگر را بر قلوب خود حک کنیم. امید است در آینده متخصصان و محققین بتوانند ، ازفرایند های مشهود وغیر مشهود پی به پیام های مستتر سنگ نگاره ها ببرند و پیام آنها، دستاوردی جدید واثربخش برای ایجاد همبستگی فرهنگی ملل جهان شود و عاملی جهت وفاق ملت ها گردد. جهت اطلاعات بیشتر به کتاب: موزه های سنگی ، هنرهای صخره ای (سنگ نگاره های ایران ) پژوهش و نوشته نگارنده مراجعه فرمایید .اطلاعات تکمیلی را از سایت هماین نیز می توانید دریافت کنید: http://www.homayen.com
قلعه سالار محتشم
کبوترخانه ها
تیمچه بازار این تیمچه تنها بازمانده بازار سنتی خمین است که با سقف گنبدی در مکانی گود و به صورت هشت ضلعی قرار دارد. گنبد سقف از خارج به وسیله کاهگل پوشیده شده است. مصالح آن از آجرهای مربعی است. و در داخل گنبد، فضاهایی به عنوان نورگیر تعبیه شده است. از این تیمچه در حال حاضر هیچگونه بهره برداری توریستی انجام نمی گیرد و این خود باعث شده که این اثر سنتی و تاریخی رو به تخریب گذارد.